INFO OVER HET ZONNESTELSEL

Xena - 2003 UB 313 en andere ijsdwergen, (dwergplaneten)

Op 29 juli 2005 is er een nieuwe dwergplaneet ontdekt in het zonnestelsel
die ongeveer 3000 kilometer groot is.

De ijsdwerg is 1 ½ keer groter dan Pluto en krijgt de voorlopige naam Xena, 2003 UB 313
maar het moet nog onderzocht worden of het echt de tiende planeet wordt, tegelijkertijd werd
een kleinere ijsdwerg ontdekt die de naam Santa kreeg.
Sinds 24 augustus 2006 behoren Xena, Pluto en Ceres tot de dwergplaneten.

Op 13 november 2005 werd een nieuwe ijsdwerg ontdekt, Buffy.

Eerder ontdekte ijsdwergen (dwergplaneten) zijn:
Quaoar deze is ontdekt op 4 juni 2002, afstand tot de zon 6,4 miljard kilometer.
Draait om de zon in 285 jaar en heeft een doorsnede van 1290 kilometer.

Quaoar

Sedna

Sedna is ontdekt op 14 november 2003, gemiddelde afstand tot de zon is 11 tot 145 miljard kilometer.
Ze draait om de zon in 10.500 jaar en heeft een doorsnede van ongeveer 1800 kilometer.

Sedna is waarschijnlijk afkomstig uit de Oort-wolk, een bolvormige zwerm van wel honderden miljoenen kometen,
waarvan de meeste objecten zich ongeveer 100.000 keer zo ver van de zon bevinden als de aarde.

De dwergplaneet Xena staat vele miljarden kilometers verder van de zon dan Pluto, ruim 2 keer zo ver weg.
Xena draait op ongeveer 14 miljard kilometer afstand van de aarde in een langgerekte baan om de zon
en doet over een baan rond de zon ongeveer 560 jaar.

Xena - 2003 UB 313

Uit de gemeten grootte en helderheid van Xena - 2003 UB313 kan worden afgeleid dat
dit hemellichaam een helder oppervlak heeft, dat zestig procent van het zonlicht weerkaatst.

Ze maakt deel uit van de verre en donkere Kuipergordel,
waarin waarschijnlijk nog meer van zulke "dwergplaneten" te vinden zijn.

Xena (Eris) met de zon

Zijn die nieuwe ijsdwergen nu planeten of niet.
Het woord planeten wordt al duizenden jaren gebruikt, maar niemand heeft
ooit precies bepaald, wat is een planeet.

Een veel gebruikte definitie is, een hemellichaam is een planeet als het een baan om de zon beschrijft
en bij benadering bolvormig is, hoe zwaarder een hemellichaam, hoe bolvormiger het is.

Kleine objecten zijn in het algemeen onregelmatiger van vorm.

Planeten krijgen de namen van Romeinse of Griekse goden.

IJsdwergen krijgen de namen van Indiaanse, Inuit en lagere Romeinse goden.

Exoplaneet Gliese 581e

Op Ceres kan leven zijn, 8 maart 2009

In de planetoïdengordel van ons het zonnestelsel, waar zich de dwergplaneeet Ceres bevindt,
heersen omstandigheden waar leven kan zijn ontstaan of gevormd. Van Ceres is bekend
dat zijn mantel waarschijnlijk voor een belangrijk deel uit bevroren water bestaat.

Maar het is goed mogelijk dat er zich in het inwendige van de kleinste dwergplaneet
een oceaan van vloeibaar water bevindt. Deze  inwendige oceaan kan
een goede voedingsbodem zijn voor levende organismen, de oceaan is
veertig keer groter dan alle oceanen op het aardoppervlak.

Ceres is in de begintijd van het zonnestelselredelijk redelijk ongeschonden gebleven
van inslaande meteorieten en men vermoedt dat het meeste water niet verdwenen is.

Bij inslagen in het verleden op Ceres kunnen kleine brokstukken de ruimte in zijn geslingerd,
die primitieve organismen naar de aarde kunnen hebben gebracht. Op veel andere planeten
is veel schade veroorzaakt en daardoor het ontstaan van leven moeilijker geworden.

Hubble opname Ceres

Exoplaneet ontdekt door studenten, 9 december 2008

Vorig jaar ontdekten drie Leidse studenten onder leiding van Ignas Snellen een exoplaneet.
De planeet, OGLE2-TR-L9b, is een stuk groter dan Jupiter, met bijna vijf keer zijn massa
en is de eerst ontdekte planeet rondom een hete, snel draaiende ster.

De studenten vonden de planeet tijdens het testen van een computerprogramma
voor lichtfluctuaties op duizenden sterren in de OGLE-database.

Bij een van de sterren ontdekten zij elke 2,5 dag, twee uur een afname in helderheid
met ongeveer een procent en vermoedden dat een passerende planeet deze afname veroorzaakte.
Met behulp van de Very Large Telescope van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili,
was het mogelijk om minieme schommelingen van de ster waar te nemen die door de planeet
worden veroorzaakt en dat het niet gaat om een bruine dwerg of een kleine ster.

Exoplaneet ontdekt

De planeet draait in 2,5 dag om zijn ster, is heet en opgezwollen. De ster zelf
is met 7000 graden Celsius ongeveer 1000 graden warmer dan onze zon en draait
in twee dagen om zijn as. Het is de heetste ster met een planeet die ooit is ontdekt.

In onderzoek naar planeetovergangen zijn tot nu toe snel draaiiende sterren genegeerd.
Hierdoor kunnen veel exoplaneten zijn gemist. Er zijn nu zo’n 300 exoplaneten bekend.

Planetenstelsel ontdekt, 16 november 2008

Het is sterrenkundigen voor het eerst gelukt om opnamen te maken van een planetenstelsel
bij een andere ster, de HR 8799. Dit is een jonge, hete ster in het sterrenbeeld Pegasus,
op een afstand van 128 lichtjaar van de aarde. De ster is groter, zwaarder en vijf keer
zo helder als de zon en zijn planetenstelsel is groter dan ons zonnestelsel.

Exoplaneten werden tot nu toe ontdekt door de kleine schommelbewegingen
te meten van de sterren waar ze omheen draaien, zonder de planeet te zien.
De drie exoplaneten van de ster HR 8799 zijn wel zelf te zien op opnamen die gemaakt
zijn met de Keck II- en de Gemini North-telescoop op de Mauna Kea, Hawaï.

Men denkt dat de massa's en afmetingen van de drie planeten iets groter
is dan van Jupiter en vijf tot dertien keer zo zwaar. De afstand van de planeten
tot de ster HR 8799 bedraagt ongeveer 3,8, 6 en 10,8 miljard kilometer.

Ze beschrijven hun baan in 100, 190 en 460 jaar.
De verste planeet bevindt zich in de stofgordel die de ster
omringt, het drietal lijkt op Saturnus, Uranus en Neptunes.

Ster HR 8799

Op de opname staan twee planeten bij de ster HR 8799. Door het licht van de ster
te blokkeren konden de exoplaneten HR 8799 b en c worden vastgelegd.
De planeten zijn ongeveer zestig miljoen jaar en gloeien hierdoor nog,
waardoor ze makkelijker op de foto konden worden gezet.

Eerder ontdekte de Keck telescoop al een derde planeet bij HR 8799, maar deze
staat te dicht bij de ster om vastgelegd te kunnen worden in visueel licht.

Eerste exoplaneet gefotografeerd, 16 november 2008

De De Hubble Space Telescope heeft voor het eerst in de geschiedenis een foto in zichtbaar licht gemaakt
van een exoplaneet, de Fomahaut b, die in 872 jaar rond de jonge, hete ster Fomahaut draait
op een afstand (17 miljard kilometer) vier maal zo groot als die van Neptunus tot de zon.

De ster staat op 25 lichtjaar afstand van de aarde en ligt in het sterrenbeeld Waterman.
De planeet heeft ongeveer drie keer de massa van Jupiter en is 16 keer helderder dan de zon.
Het sterrenstelsel waarin de planeet zich bevindt is nog maar 200 miljoen jaar oud,
wat betekent dat de planeet zich nog in de afkoelingsfase bevindt.

In 2004 was Hubble erin geslaagd om een opname te maken van een grote stofwolk
rond de ster, die te vergelijken is met de Kuipergordel. De bewegingen van de stofwolk
leken toen al te wijzen op de aanwezigheid van een planeet.

Door 21 maanden later in 2006 opnieuw een opname te maken, kon men zien dat er
een lichtbron is die met de ster mee door de ruimte beweegt en erom heen draait.

Ster Fomahaut met stofring, planeet Fomahaut b bevindt zich in het kader

De exoplaneet bevindt zich in het kader rechts, middenin ligt de stofwolk die het sterlicht reflecteert.
Het kader daaronder is uitvergroot om de positie van de planeet in 2004 en 2006 weer te geven.

De witte stip in het midden van de foto is de ster Fomalhaut, het licht van de ster werd geblokkeerd,
anders wordt alles overstemd. Het lichtpuntje links onderaan is een achtergrondster.

Dwergplaneten zijn nu pluto?den, 13 juni 2008

Dwergplaneten zoals Pluto worden vanaf 11 juni aangeduid als pluto?de.
Dit maakte de Internationale Astronomische Unie bekend, bijna twee jaar
nadat Pluto van planeet tot dwergplaneet werd gedegradeerd.

Pluto?den vormen voortaan een ondergroep binnen de categorie dwergplaneten en zijn
gedefinieerd als bijna bolvormige hemellichamen, die om de zon draaien, op afstanden
groter dan die van Neptunus en de omgeving van hun baan niet hebben schoongeveegd.

Pluto?den

Tot nu toe zijn dit er twee: Pluto en Eris (voorheen Xena). Maar de verwachting is
dat er meer ontdekt worden. Ceres, de derde dwergplaneet, bevindt zich in
de planeto?dengordel tussen Mars en Jupiter en krijgt geen andere aanduiding.

Eris is zwaarder dan Pluto, 15 juni 2007

Eris, de grote dwergplaneet ver buiten de baan van Neptunus, is niet alleen groter maar ook zwaarder dan Pluto.
Dat blijkt uit de baanbeweging van Dysnomia, het kleine maantje van de grote ijsdwerg, Eris.

Eris en Dysnomia, oorspronkelijk met de bijnamen Xena en Gabrielle, kregen vorig najaar
hun definitieve naam. Uit Hubble Space Telescope-waarnemingen was al bekend dat Eris (Xena),
met een geschatte doorsnede van 2400 kilometer, een slag groter is dan Pluto.
Het precies vaststellen van de massa van zowel Pluto als Eris is mogelijk
doordat ze beide in het bezit zijn van een redelijk grote maan.

De wetten van Johannes Kepler (een astronoom uit de 16de eeuw) kun je toepassen om
de massa vast te stellen. Hiervoor moet je de grootte en de omloopbaan van de maan weten.
Dysnomia, is ongeveer zestien maal kleiner dan Eris en heeft een cirkelvormige omloopbaan die 15 dagen duurt.

Eris en Dysnomia

Door een formule te gebruiken kun je de massa van Eris vervolgens vaststellen en die is 17 miljoen biljoen ton,
of 2,3 gram per kubieke centimeter, iets hoger dan de dichtheid van Pluto.
De twee dwergplaneten bestaan waarschijnlijk voor ongeveer 70 procent uit gesteenten en voor de 30 procent uit ijs.
Toch is Pluto in één opzicht de meerdere van Eris, want Pluto heeft namelijk drie manen en Eris maar één maan.

Het is echter niet bekend waarom bij Pluto drie manen zijn ontstaan en bij Eris slechts één.
Voor Pluto bestaat het bewijs dat de drie manen in hetzelfde vlak rond Pluto draaien en
een regelmatige baanverhouding kennen. Ook hebben de drie manen dezelfde kleur.

De massa van een object hangt niet alleen af van de grootte, maar ook van de dichtheid en samenstelling.
Een voorbeeld is Ganymedes, een maan van Jupiter, deze is groter dan Mercurius, maar slechts half zo massief.
Dat komt doordat Ganymedes vooral uit ijs bestaat, terwijl Mercurius vooral uit ijzer bestaat.

Xena heet nu Eris, Dwergplaneten, 14 september 2006

De grootste dwergplaneet van het zonnestelsel, Xena 2003 UB313,
die op 8 januari 2005 werd ontdekt, heeft een officiële naam gekregen.
Xena heeft de aanleiding gevormd tot het schrappen van Pluto van de planeetlijst.

De International Astronomische Unie heeft bepaald dat de dwergplaneet Xena nu voluit 136199 Eris heet,
De naam Eris is voorgedragen door haar ontdekker Mike Brown en verwijst naar de Griekse godin
van de tweedracht of onenigheid, wat toepasselijk is, door de discussie over de definitie van dwergplaneten.

Acht planeten en drie dwergplaneten

De maan van Eris, met de bijnaam Gabrielle, heeft nu ook een officiële naam,
Dysnomia, de dochter van Eris en de geest van rechteloosheid.

Eris is één van de drie officiële dwergplaneten, naast Pluto en Ceres, in de toekomst
zullen ongetwijfeld veel objecten aan de lijst toegevoegd worden.
Voorbeelden van kandidaten zijn Varuna, Quaoar, Orcus en Sedna.

Eris en Dysnomia, gefotografeerd door de Keck-2 telescope

Xena, de tiende planeet, is maar iets groter dan Pluto, 12 april 2006
Uit opnamen met de Hubble Space Telescope, die eind 2005 zijn gemaakt,
blijkt dat Xena, officieel 2003 UB313, iets groter is dan Pluto.

Xena door Hubble gefotografeerd

Een paar maanden eerder dachten sterrenkundigen aan de hand van infraroodwaarnemingen dat Xena, 25 tot 30%
groter was dan Pluto. Op de latere foto's van de Hubble is de doorsnede van 2003 UB313 direct te meten.
Door de helderheid van Xena, werd een tijd gedacht dat Xena duidelijk groter was dan Pluto.

De ijsdwerg, die deel uitmaakt van de Kuipergordel, blijkt een doorsnede te hebben van ongeveer 2400 kilometer,
de doorsnede van Pluto is ongeveer 2300 kilometer, hiermee staat definitief vast dat 2003 UB313 groter is dan Pluto.
De afstand tot de zon is ongeveer 14 miljard kilometer en de baanomloop is 560 jaar.

Baan van Pluto en Xena

Ondanks de grote afstand tussen Xena en de zon, weerkaatst de kleine ijsdwerg in verhouding veel licht.
Het oppervlak van Pluto weerkaatst 60% van het zonlicht.
Het feit dat Xena kleiner is dan eerst werd aangenomen, betekent dat Xena 86% van het zonlicht moet weerkaatsen.
Dat komt overeen met de helderheid van verse sneeuw, alleen de maan Enceladus van Saturnus is helderder.

De helderheid van Xena heeft twee verklaringen:
De ene mogelijkheid is een verse laag bevroren methaan (wit) op het oppervlak, die de onderliggende
donkere lagen bedekt, wanneer Xena het dichtst bij de zon staat verdampt dit methaan en wordt er
een ijle atmosfeer gevormd, maar eenmaal verder van de zon bevriest deze methaanlaag weer.

Een andere mogelijkheid is dat Xena warmere binnendelen heeft van waaruit methaan naar het oppervlak lekt.
Eenmaal op het oppervlak bevriest dit methaan, waarbij kraters en andere structuren onder een ijslaag
worden bedekt. Beide mogelijkheden bieden een verklaring voor de helderheid van Xena.

Volgens de ontdekker Mike Brown moet Xena beschouwd worden als de tiende planeet.
Een speciale commissie van de Internationale Astronomische Unie buigt zich momenteel over
een sluitende definitie van het begrip planeet, in september 2006 hoopt men eruit te zijn.

Xena, 2 oktober 2005
De tiende planeet Xena wordt vergezeld door een maan.

Het kleine hemellichaam draait in een paar weken om de planeet
en heeft een doorsnede van ongeveer 250 kilometer, tien keer zo klein als Xena zelf.

Het maantje werd 10 september ontdekt met de Keck-2 telescoop.
Het maantje krijgt de voorlopige naam Gabriëlle.

Xena met maan Gabriëlle